Tıbbi Bitkileri Doğru Kullanma Rehberi

| 29 Ocak 2011 Cumartesi

Ekolojikrehber.com’da yazılarını izleyebileceğiniz Nazım Tanrıkulu ile 2008 yılında tanıştık. Gelibolu’da organik ekinezya yetiştiren dostum Eczacı Kübra Uzel’in çiftliğinde birlikte gönüllü çalıştık. Nazım Tanrıkulu Tıbbi ve Aromatik Bitkiler mezunu. Türkiye’de bu işin bilimsel ve doğru yapılması için çalışan uzmanlardan biri. Ona konu hakkında merak ettiklerimizi sorduk, bize çok değerli bilgiler verdi.

Tıbbi ve Aromatik Bitki Teknikeri olarak görev yapıyorsunuz. İşinizi bize tanımlar mısınız? Ne tür bir eğitim alıyorsunuz, çalışma alanları nedir?

Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Teknikerleri, tıbbi bitkileri bilimsel temele dayalı akılcı bir yaklaşımla, toplumun bu konudaki bilinçsizliğini istismar etmeden, aksine bilinç düzeyinin yükseltilmesi yönünde çalışmalar yapan, tıbbi bitkisel gen kaynaklarımızın korunması, kaybolma riski altındaki tıbbi bitkilerimizin kültüre alınması; teknolojisinin yaygınlaştırılması; özelliklerinin araştırılması, geliştirilmesi; sürdürülebilir tıbbi bitkiler ticaretinin sağlanması konularında çalışabilecek yetişmiş meslek grubudur.

Tıbbi bitkiler ithal ve ihraç eden firmalar, bitkisel ilaç imal eden laboratuvarlar, bu bitkilerin yetiştiriciliği ya da toplayıcılık faaliyetlerinde bulunan sektörler, tıbbi bitki drogları üreten ve satışı yapan işyerleri, aktarlar, güzellik salonları, bitkisel ilaç yapan ve satan eczaneler, aromaterapi merkezleri, parfümeri ve kozmetik sanayinin yanı sıra Tarım, Çevre ve Orman Bakanlığı bünyesindeki ilgili kuruluşlar, narkotik bitkiler ve bitkisel kökenli kaçakçılıkla ilgili kriminoloji ve adli tıp laboratuarları, gümrüklerde ithal ve ihraç bitkisel ürünlerin kontrolleri, üniversitelerin ilgili bölümlerinde yer alan herbaryum ve bitki labarotuvarlarında yardımcı teknik personel olarak istihdam edilebilirler. Bunun yanı sıra öğrendikleri bilgilerin ışığı altında bu alanda faaliyet gösteren iş alanları kurabilirler.

Tıbbi ve Aromatik Bitki nedir?  Kullanım yöntemleri ve alanları nelerdir?

Bileşimlerindeki maddeler sayesinde, hastalıklarımızın tedavisinde kullanılan ve hastalıklardan korunmamıza yardımcı olan bitkilere “tıbbi bitkiler” diyoruz. Halk arasında “şifalı bitkiler” olarak bilinir. Uçucu yağ içeren ve aromaterapide kullanılan tıbbi bitkilere de “aromatik bitkiler” diyoruz.

Bitkilerin ilaç olarak kullanılan ham kısımlarına (yaprak, kök, gövde, kabuk, tohum, reçine vb.) “bitkisel drog” diyoruz. Her bir kısmın toplanma zamanı, etken maddece zengin olduğu döneme göre değişiklik gösterir.

Beklenen etkiyi gösterebilmeleri için doğru zamanda toplanmış, doğru yöntemle kurutulmuş, doğru muhafaza edilmiş olmaları gerekir. Her şeyde olduğu gibi tıbbi bitkilerin de belirli bir süre etki (kullanım) ömrü vardır.

Yaprak ve çiçekler, uygun şartlarda muhafaza edildiğinde (doğrudan güneş ışınlarına maruz kalmayan ortamlar) 6-12 ay; kök, kabuk, tohum gibi kısımlar da en fazla 1,5 yıl kullanılabilirler. Bu sebeple satın alınacak drogların hasat tarihlerinin yazılıp yazılmadığı kontrol edilmelidir.

Dünyada ve Türkiye’de kaç tür bitki var? Endemik bitki nedir?

Dünya genelinde 750.000 ila 1.000.000 civarında bitki yetiştiği tahmin ediliyor. İsimlendirilen bitki türü sayısı da 500.000 civarında.  Bu bitkilerden 20 bin kadarı tıbbi bitki olarak kullanılıyor.

Endemik bitki, Dünya üzerinde sadece belirli bir bölgede yetişen bitkileri ifade eder. Sadece İstanbul’da yetişen bitki İstanbul endemiği (bölge endemiği),  sadece Türkiye’de yetişen bitki Türkiye endemiği (ülke endemiği) olarak nitelenir.

Türkiye’de 12.000 küsur bitki türü yetişiyor. Bu rakam, Avrupa Kıtasında yetişen toplam bitki türü sayısına neredeyse eşit bir rakam… Ülkemizde yetişen bitkilerin 3.500 kadarı endemik türler. 

Toplam bitki türümüzden 1000 kadarı tıbbi bitki türü.. 350 kadar türün de iç ve dış ticareti yapılıyor.

Bitki türü açısından oldukça zengin bir floraya sahip olmamıza rağmen, bitkilerin değerlendirilmesi noktasında oldukça fakir bir ülkeyiz maalesef. Çok basit bir düzenekle gövdesinden kozmetik ve ilaç sanayinde kullanılan bir özsu elde edilen Betula sp. – Huş ağacı, hem homeopatik ilaçları yapılan hem de kırıklar için hazırlanan formülasyonlarda rastladığımız ve ülkemizde 25 türü bulunan Symphytum sp. Karakafesotu, kalp rahatsızlıklarında yaygın kullanımı olan Leonurus cardiaca – Aslankuyruğu gibi türler ülkemizde kolayca bulunmasına rağmen yeterince tanınmayıp değerlendirilmeyen türlere örnek olarak verebiliriz.

Tıbbi ve Aromatik bitkileri alırken nelere dikkat edelim? Yetiştirme, toplama ve kurutma yöntemleri bitkilerin faydalarını ne kadar etkiliyor?

Bitkilerin ilaç olarak kullanılan ham kısımlarına (yaprak, kök, gövde, kabuk, tohum, reçine vb.) “bitkisel drog” diyoruz. Her bir kısmın toplanma zamanı, etken maddece zengin olduğu döneme göre değişiklik gösterir. Beklenen etkiyi gösterebilmeleri için doğru zamanda toplanmış, doğru yöntemle kurutulmuş, doğru muhafaza edilmiş olmaları gerekir.

Her şeyde olduğu gibi tıbbi bitkilerin de belirli bir süre etki (kullanım) ömrü vardır. Yaprak ve çiçekler, uygun şartlarda muhafaza edildiğinde (doğrudan güneş ışınlarına maruz kalmayan ortamlar) 6-12 ay; kök, kabuk, tohum gibi kısımlar da en fazla 1,5 yıl kullanılabilirler. Bu sebeple satın alınacak drogların hasat tarihlerinin yazılıp yazılmadığı kontrol edilmelidir.

Tıbbi bitkilerin botanik yönünden doğru tanımlanmış tür olması gerekir. Zira etken maddeler, tür farklarına göre değişebilmektedir.

Tıbbi bitkiler, belirli dönemlerde etken maddece zengindirler. Etken maddece zengin oldukları dönemlerde hasat edilmeleri, hasat zamanlarının-etkili maddece zengin oldukları zamanlarının-bilinmesi gerekir. Özel istekleri yoksa genel olarak çiçekler çiçeklerin tam açtığı zamanda (Althea officinalis – Tıbbi hatmi), yapraklar çiçeklenme zamanında (Salvia officinalis – Tıbbi adaçayı), kökler bitki üst aksamı tamamen kuruduğunda (Inula helenium – Anduzotu) hasat edilir.

Tıbbi bitkilerin toplandığı yer büyük önem arz eder. Zira bazı türler tozları, zararlı kimyasalları hemen absorbe etme eğilimindedirler. (Adaçayı, kekik, nane türleri buna örnek verilebilir.) Buna göre yol kenarları, fabrika çevreleri, yoğun egzoz dumanına maruz kalan bölgelerden bu bitkiler temin edilmemelidir. Bu tür alanlardan en az 200 m uzaklıkta olması gerekir.

Tıbbi bitkileri toplayıcılar mutlak surette bilinçlendirilmelidir. Sadece insan sağlığında kullanılmayıp, hayvan sağlığı ve bitkilerin bizzat kendi sağlıklarında kullanılan (insektisit özellikli tıbbi bitkiler var) bu grup bitkiler geçmişten günümüze bırakılan büyük bir hazinedir. Bize miras bırakılan bu hazinenin bizden sonraki nesillere de ulaşması için muhafaza etme bilinci oluşturulmalıdır. Bunun için tıbbi bitkiler, mutlaka tarla şartlarında üretilmelidir. Bu yapılamıyorsa toplayıcılara bir sonraki yıl da bitkinin varlığını devam ettirebilmesi için bir bölümünü arazide bırakmaları salık verilmelidir. Toplarken sadece kullanılacak kısmı toplanmalı.(Topraküstü kısmı kullanılacaksa köklere zarar verilmemeli gibi…)

Yetiştirilen yer / toplanan bölge, toplanma zamanı, kurutma yöntemi gibi faktörler etken maddelerin oranlarını önemli ölçüde etkiler. Bu sebeple uygun şartlarda yetişen bitkiler uygun yöntemlerle kurutulup paketlenmeli.

Tıbbi ve Aromatik bitkileri kullanırken nelere dikkat edelim? Güvenli ve doğru kullanım için neler önerirsiniz?

– Bitkileri alırken doğru tür olduğundan emin olmamız gerekir. Doğru türü sattığından emin olduğumuz yerlerden bitki almalıyız.

Bitkinin toplanma tarihini bilmemiz gerekir. 1 yıldan uzun süredir satılmayan bitkilerden yeterince faydalanamayacağımızı bilmeliyiz.

Bitkinin toplandığı yeri ve kurutma yöntemlerini bilmemiz gerekir. Kirlenmiş alanlardan (fabrika çevreleri, yol kenarları, kanalizasyon kenarları, şehir merkezleri) toplanmadığından emin olmamız gerekir. Kurutmanın uygun şartlarda yapıldığından emin olmamız gerekir. İyi kurutulmayan bitkilerde yanık ve soluk renkli görüntü oluşur.

– Bitkileri ışıktan korunan bir kavanozda, serin bir yerde muhafaza etmeliyiz.

– Bitkilerin diğer ilaçlarla etkileşim yapabileceğini bilerek sentetik ilaçlarla birlikte kullanmamalıyız. Kullanacaksak bir uzmana danışarak kullanmalıyız.

– Bitkileri kullanmadan bir sağlık profesyoneline danışmalıyız.

Tıbbi çaylar diye ayırt etmemizin sebebi bu çayların her birinin belirli bir tıbbi özelliğinin olması. Örneğin rezene çayı kullanıyorsanız, rezene yatıştırıcı ve gaz söktürücü etkilerini hissedersiniz. Gelişigüzel kullanmamak gerekir.

Bitkilerden çay hazırlama konusunu da doğru bilmiyoruz. Örneğin ıhlamuru kaynatıyoruz, keten tohumunu öğütüp kullanıyoruz. Çiçek ve yaprağı kullanılan bitkiler kaynatılmaz 3-5 dakika demlenir. Kökler, kabuklar ve sert tohumlar 10  – 15 dk kısık ateşte kaynatılarak hazırlanır. Keten tohumu, hatmi çiçeği, öksürükotu, ebegümeci gibi bitkilerse müsilaj içerdiğinden, müsilaj da sıcakta bozulan bir madde olduğundan, en az 4 saat soğuk (içilebilir sıcaklıktaki su) bekletildikten sonra kullanılmalıdır.

Paylaş:
Kategoriler: GÜNCEL, SAĞLIK, YEŞİL'İN ASLI


Yorum Gönder

Yorum göndermek için kayıtlı olmalısınız. Ekolojik Rehber'e üye olmak için tıklayın.



Yazar Hakkında

Aslı Dede


Ekolojik yaşama ilgisi olan iki arkadaşı ile birlikte 2006 yılında Naturey.com projesini hazırladı. O günden bugüne ekolojik yaşamı destekleyen kişi ve kuruluşlarla bağlantı halinde. Radyo programında "Yeşil Yaşam için neler yapabiliriz?" sorusunun cevabını konukları ile birlikte arıyor. İÜ SBF Kamu Yönetimi lisans, İÜ SBE Tanıtım Halkla İlişkiler yüksek lisans mezunu. Bersay İletişim, Futurekids Türkiye, Doğan Online (E-kolay.net), Borusan Elektronik (Otomax.com), Hürriyet Internet Grubu (Hurriyetemlak.com-Hurriyetoto.com) firmalarında çalıştı. Bemateks markalarının (Kanz, Pampolina, Steiff, Kathe Kruse, Doll) Pazarlama Müdürlüğü ve Bemateks anne-bebek-çocuk e-ticaret sitesi Kidycity.com yöneticiliğini yapıyor. e-ticaret, e-pazarlama eğitimleri veriyor.